Trong đời sống thường ngày, khái niệm thủy sản xuất hiện khắp nơi từ mâm cơm gia đình đến các báo cáo kinh tế chiến lược. Tuy nhiên, khi được hỏi chi tiết thủy sản gồm những con gì, không phải ai cũng có thể đưa ra một câu trả lời bao quát và chính xác theo khoa học. Thủy sản không chỉ là “cá và tôm” như chúng ta thường nghĩ; đó là một thế giới sinh vật vô cùng đa dạng, phân cấp từ các loài động vật không xương sống đến những loài có cấu tạo cơ thể phức tạp sống trong mọi môi trường nước từ khe suối nhỏ đến đại dương mênh mông.

Hiểu rõ thủy sản gồm những con gì giúp chúng ta không chỉ có kiến thức về sinh học mà còn nhận diện được giá trị thực phẩm, kinh tế và cách bảo vệ nguồn lợi quý giá này. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chuyên sâu về tất cả các nhóm loài thuộc danh mục thủy sản theo nhiều tiêu chí khác nhau.

Nội dung chính

Khái quát chung về khái niệm thủy sản

Trước khi đi sâu vào chi tiết thủy sản gồm những con gì, chúng ta cần hiểu đúng về định nghĩa của thuật ngữ này.

1. Định nghĩa thủy sản theo góc độ kinh tế và khoa học

Thủy sản là tên gọi chung cho tất cả các nguồn lợi sinh vật sống trong nước (nước ngọt, nước lợ, nước mặn) mà con người có thể khai thác, nuôi trồng và sử dụng làm thực phẩm hoặc nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác.

2. Sự khác biệt giữa thủy sản và hải sản

Nhiều người vẫn nhầm lẫn hai thuật ngữ này. Thực chất, hải sản là một tập hợp con của thủy sản. Nếu thủy sản bao quát tất cả các sinh vật dưới nước, thì hải sản chỉ khu biệt ở những loài sống trong môi trường biển và đại dương (nước mặn). Vì vậy, khi tìm hiểu thủy sản gồm những con gì, bạn sẽ thấy danh sách này rộng lớn hơn hải sản rất nhiều.

Xem thêm: Thủy sản và hải sản khác nhau như thế nào? Giải đáp chi tiết

Nhóm cá – Thành phần chủ đạo trong danh mục thủy sản

Khi trả lời câu hỏi thủy sản gồm những con gì, loài cá chắc chắn là cái tên đầu tiên xuất hiện. Đây là nhóm có số lượng loài và giá trị kinh tế lớn nhất.

1. Các loài cá nước ngọt phổ biến

Cá nước ngọt sống ở sông, ngòi, ao, hồ và đồng ruộng. Nhóm này gắn liền với đời sống nông nghiệp lâu đời của người dân Việt Nam.

Cá họ chép: Gồm cá chép, cá trắm cỏ, cá trôi, cá mè. Đây là những loài cơ bản trong các mô hình nuôi trồng truyền thống.
Cá da trơn nước ngọt: Điển hình là cá tra, cá basa (sản phẩm xuất khẩu chủ lực), cá trê, cá lăng.
Cá đồng đặc sản: Cá lóc (cá quả), cá rô đồng, cá sặc, cá chạch.

2. Các loài cá biển (Hải sản)

Cá biển có cấu tạo cơ thể chịu được áp suất và độ mặn cao, mang lại giá trị dinh dưỡng đặc biệt.

Cá tầng nổi: Cá ngừ đại dương, cá thu, cá nục, cá trích, cá bạc má. Đây là nhóm có sản lượng khai thác tự nhiên rất lớn.
Cá tầng đáy: Cá bơn, cá mú (cá song), cá hồng, cá linh. Những loài này thường có giá trị kinh tế cao, thịt chắc và thơm ngon.

3. Nhóm cá di cư và cá đặc biệt

Một số loài cá có chu kỳ sống đặc biệt giữa hai môi trường nước.

Cá hồi: Sinh ra ở nước ngọt nhưng lớn lên ở biển.
Cá tầm: Loài cá nước lạnh quý hiếm cung cấp trứng cá đen đắt đỏ.

Nhóm động vật giáp xác – Những loài có vỏ cứng

Nếu bạn thắc mắc thủy sản gồm những con gì ngoài cá, thì giáp xác là nhóm quan trọng thứ hai, đóng góp kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ đô la.

1. Các loài tôm

Tôm là đối tượng nuôi trồng và đánh bắt có giá trị cao nhất trong ngành thủy sản.

Tôm nước mặn/lợ: Tôm sú, tôm chân trắng (tôm thẻ), tôm hùm (tôm hùm bông, tôm hùm xanh), tôm tít (bề bề).
Tôm nước ngọt: Tôm càng xanh, tôm sông, tôm đồng.

2. Các loài cua và ghẹ

Đây là nhóm giáp xác có lớp vỏ vôi hóa cực kỳ chắc chắn.

Cua: Cua biển (cua gạch, cua thịt), cua đồng (nguyên liệu cho các món canh truyền thống).
Ghẹ: Ghẹ xanh, ghẹ bông – loài thủy sản đặc trưng của các vùng biển bãi ngang.

Nhóm động vật thân mềm – Sự đa dạng về hình thái

Động vật thân mềm là câu trả lời thú vị cho câu hỏi thủy sản gồm những con gì, bởi chúng có hình dạng rất khác biệt so với cá hay tôm.

1. Nhóm có hai mảnh vỏ (Nhuyễn thể)

Nhóm này thường sống cố định hoặc di chuyển chậm ở tầng đáy.

Nghêu, sò, ốc: Nghêu trắng, sò huyết, sò lông, sò điệp, tu hài.
Hàu và vẹm: Hàu sữa, vẹm xanh – những loài giàu khoáng chất kẽm.

2. Nhóm chân đầu (Mực và bạch tuộc)

Đây là những loài thủy sản thông minh, di chuyển nhanh và có giá trị thương mại cực cao.

Mực: Mực ống, mực lá, mực găm, mực nang.
Bạch tuộc: Bạch tuộc hai da, bạch tuộc kẽm.

3. Các loài ốc thủy sinh

Thế giới các loài ốc vô cùng phong phú từ nước ngọt đến biển.

Ốc nước ngọt: ốc bươu đen, ốc nhồi, ốc vặn.
Ốc biển: ốc hương (nữ hoàng các loài ốc), ốc móng tay, ốc vú nàng.

Nhóm động vật da gai và các loài thủy sản khác

Để bài viết về thủy sản gồm những con gì thực sự chuyên sâu, chúng ta không thể bỏ qua các nhóm loài ít phổ biến hơn nhưng lại có giá trị dược liệu và thực phẩm cao cấp.

1. Động vật da gai

Nhóm này có cấu tạo cơ thể đối xứng phóng xạ và thường sống ở đáy biển.

Hải sâm: Được ví như “nhân sâm của đại dương” với giá trị dinh dưỡng cực cao.
Cầu gai (Nhím biển): Cung cấp trứng cầu gai – một đặc sản quý hiếm trong ẩm thực Nhật Bản.

2. Động vật lưỡng cư và bò sát thủy sinh

Trong danh mục quản lý thủy sản, một số loài sống dưới nước nhưng không phải cá cũng được xếp vào nhóm này.

Ba ba và rùa: Ba ba trơn, ba ba gai – đối tượng nuôi nước ngọt phổ biến.
Ếch: ếch đồng, ếch thái lan.
Cá sấu: Được nuôi để lấy thịt và da làm công nghiệp thời trang.

3. Các loài sứa và rong tảo

Dù không phải là “con” theo cách hiểu thông thường về động vật có chi, nhưng chúng đóng vai trò quan trọng trong ngành thủy sản.

Sứa: Sứa sen, sứa lửa (thực phẩm thanh mát).
Thực vật thủy sinh: Rong nho, rong câu, tảo biển.

Phân loại thủy sản theo môi trường sinh thái

Việc hiểu thủy sản gồm những con gì sẽ rõ ràng hơn khi chúng ta phân tách chúng theo môi trường sống tự nhiên.

1. Thủy sản nước ngọt

Sống trong môi trường độ mặn gần như bằng không (< 0,5‰).

Đặc điểm: Thịt thanh đạm, thường có mùi bùn đặc trưng nếu không sơ chế kỹ.
Đại diện tiêu biểu: Cá trắm, cá chép, lươn, chạch, ốc nhồi, tôm càng xanh.

2. Thủy sản nước lợ

Sống ở vùng cửa sông, đầm phá – nơi giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn.

Đặc điểm: Có khả năng thích nghi cao với sự biến đổi độ mặn, thịt ngọt đậm.
Đại diện tiêu biểu: Tôm sú, cá chẽm, cá đối, cua biển.

3. Thủy sản nước mặn

Sống ngoài khơi xa hoặc các rạn san hô ven đảo.

Đặc điểm: Giàu I-ốt và các axit béo Omega-3, cấu tạo cơ thể chắc chắn.
Đại diện tiêu biểu: Cá ngừ, cá thu, mực, tôm hùm, hải sâm.

Giá trị kinh tế và dinh dưỡng của các loài thủy sản

Tìm hiểu thủy sản gồm những con gì không chỉ để biết tên, mà còn để hiểu tại sao chúng ta lại cần khai thác và bảo vệ chúng.

1. Giá trị đối với sức khỏe con người

Thủy sản là nguồn đạm động vật tốt nhất nhờ:

Protein dễ tiêu hóa: Không gây áp lực lên hệ tiêu hóa như thịt đỏ.
Axit béo Omega-3: Giảm cholesterol, tốt cho não bộ và tim mạch.
Khoáng chất vi lượng: Cung cấp kẽm, canxi, phốt pho và các vitamin nhóm B, D dồi dào.

2. Vai trò trong nền kinh tế quốc gia

Thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều quốc gia ven biển, trong đó có Việt Nam.

Xuất khẩu: Mang về nguồn ngoại tệ lớn từ các mặt hàng như tôm, cá tra, cá ngừ.
Giải quyết việc làm: Hàng triệu lao động tham gia vào các khâu từ đánh bắt, nuôi trồng đến chế biến hậu cần.
An ninh lương thực: Đảm bảo nguồn cung thực phẩm ổn định cho dân số đang tăng nhanh.

Những lưu ý khi lựa chọn và sử dụng thủy sản

Dù danh sách thủy sản gồm những con gì rất dài, nhưng không phải loài nào cũng an toàn trong mọi điều kiện.

1. Vấn đề dị ứng

Một số người có cơ địa dị ứng với các protein trong giáp xác (tôm, cua) hoặc thân mềm (mực, ốc). Cần thận trọng khi thử các loại thủy sản mới.

2. Hàm lượng thủy ngân

Các loài cá săn mồi đứng đầu chuỗi thức ăn như cá mập, cá kiếm, cá thu lớn có thể tích tụ thủy ngân. Phụ nữ mang thai nên ưu tiên các loại thủy sản nhỏ hơn.

3. Vấn đề bảo quản

Thủy sản có hàm lượng nước cao nên rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập và phân hủy. Quy trình cấp đông và bảo quản lạnh là yếu tố then chốt để giữ nguyên dinh dưỡng.

Cách phân biệt thủy sản tươi ngon và thủy sản ươn

Để tận dụng tốt giá trị của việc biết thủy sản gồm những con gì, bạn cần biết cách chọn lọc thực phẩm tươi.

1. Đối với nhóm cá

Mắt cá: Phải trong, lồi, không bị đục hay đỏ ngầu.
Mang cá: Đỏ tươi, không có nhớt hôi.
Thân cá: Có độ đàn hồi, ấn vào không để lại vết lõm.

2. Đối với nhóm giáp xác (Tôm, Cua)

Tôm: Thân cứng, đầu dính chặt vào thân, không bị đen đầu.
Cua: Yếm chắc, các chân cử động khỏe mạnh, không bị rụng càng.

3. Đối với nhóm thân mềm (Mực, Nghêu)

Mực: Da mực còn nguyên vẹn, màu sắc sáng bóng, phần thịt trắng nõn và săn chắc.
Nghêu, sò: Miệng đóng chặt, nếu mở ra khi chạm vào phải đóng lại ngay lập tức.

Câu hỏi thường gặp

Thủy sản có bao gồm san hô không?

Về mặt sinh học, san hô là động vật thủy sinh. Tuy nhiên, trong danh mục thủy sản thương mại và thực phẩm, san hô thường không được liệt kê vì chúng được quản lý dưới góc độ bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường nhiều hơn là khai thác thực phẩm.

Lươn, chạch có phải là cá không?

Đúng vậy. Lươn và chạch về mặt phân loại khoa học thuộc lớp Cá vây tia. Do hình dáng thuôn dài giống rắn nên nhiều người lầm tưởng chúng thuộc nhóm khác, nhưng chúng là thành phần quan trọng trong danh sách thủy sản gồm những con gì.

Tại sao cá sấu lại được xếp vào nhóm thủy sản?

Theo quy định quản lý nông nghiệp tại nhiều quốc gia, cá sấu được xếp vào nhóm “thủy sản khác” hoặc động vật lưỡng cư/sát dưới sự quản lý của ngành thủy sản vì môi trường sống chính của chúng là nước và các sản phẩm từ chúng (thịt, da) thường đi kèm với chuỗi cung ứng thủy sản.

Ăn nhiều thủy sản có tốt không?

Ăn thủy sản rất tốt cho sức khỏe, đặc biệt là thay thế cho thịt đỏ. Tuy nhiên, nên đa dạng các loài trong danh mục thủy sản gồm những con gì để cân bằng dinh dưỡng và tránh tích tụ các kim loại nặng từ một loài duy nhất.

Kết luận

Tổng kết lại, câu hỏi thủy sản gồm những con gì đã mở ra một thế giới sinh vật vô cùng phong phú và đa dạng. Từ những con cá trắm, cá chép quen thuộc trong ao làng đến những con cá ngừ, tôm hùm quý giá giữa đại dương, tất cả đều đóng góp vào sự đa dạng sinh học và sự hưng thịnh của kinh tế con người.

Việc hiểu rõ phân loại thủy sản không chỉ giúp chúng ta trở thành những người tiêu dùng thông thái mà còn nâng cao ý thức về việc bảo vệ môi trường nước. Nguồn lợi thủy sản không phải là vô tận, và việc khai thác bền vững chính là cách duy nhất để chúng ta giữ gìn kho báu quý giá này cho thế hệ mai sau. Hy vọng bài viết này đã cung cấp cho bạn cái nhìn sâu sắc và toàn diện nhất về thế giới thủy sản bao la.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM: