Nguồn lợi thủy sản là gì? Vai trò và giải pháp bảo tồn

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ, việc hiểu rõ tài nguyên biển và sông ngòi trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Câu hỏi “nguồn lợi thủy sản là gì” không chỉ đơn thuần là một định nghĩa về mặt sinh học, mà còn là vấn đề sống còn về an ninh lương thực, sinh kế của hàng triệu con người và sự ổn định của hệ sinh thái trái đất.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu vào việc giải mã khái niệm, phân loại các dạng nguồn lợi, đánh giá vai trò kinh tế – xã hội, đồng thời đưa ra những góc nhìn chuyên sâu về thực trạng và giải pháp bảo vệ tài nguyên quý giá này tại Việt Nam cũng như trên thế giới.

Nguồn lợi thủy sản là gì?

Để trả lời chính xác nguồn lợi thủy sản là gì, chúng ta cần xem xét dưới góc độ pháp lý và khoa học môi trường.

1. Định nghĩa theo Luật Thủy sản

Theo các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, nguồn lợi thủy sản là tài nguyên sinh vật trong vùng nước tự nhiên, có giá trị kinh tế, khoa học, du lịch, giải trí để phát triển ngành kinh tế thủy sản, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học.

Như vậy, nguồn lợi không chỉ bao gồm những loài chúng ta đánh bắt để ăn mà còn bao gồm cả những loài có giá trị về nghiên cứu, làm cảnh hoặc đóng vai trò mắt xích trong chuỗi thức ăn tự nhiên.

2. Thành phần cấu thành nguồn lợi thủy sản

Nguồn lợi thủy sản không tồn tại đơn lẻ mà bao gồm một hệ thống phức tạp:

• Các loài động vật thủy sinh: Cá, tôm, cua, mực, nhuyễn thể, động vật da gai.
• Các loài thực vật thủy sinh: Rong biển, tảo biển, các loại cỏ biển.
• Hệ sinh thái phụ trợ: Rạn san hô, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển – nơi cư trú và sinh sản của các loài thủy sinh.

Phân loại nguồn lợi thủy sản dựa trên môi trường sống

Việc phân loại giúp chúng ta hiểu rõ phạm vi phân bố và đặc điểm riêng biệt của từng loại tài nguyên.

1. Nguồn lợi thủy sản nước mặn (Hải sản)

Đây là nguồn lợi lớn nhất, nằm ở các đại dương, biển ven bờ và vùng đặc quyền kinh tế.

• Nhóm cá tầng nổi: Cá ngừ, cá thu, cá nục, cá trích.
• Nhóm cá tầng đáy: Cá mú, cá hồng, cá bơn.
• Động vật thân mềm và giáp xác: Mực, bạch tuộc, tôm hùm, cua biển.

Tìm hiểu thêm: Hải sản là gì? Khái niệm, phân loại và giá trị dinh dưỡng

2. Nguồn lợi thủy sản nước ngọt

Tập trung ở hệ thống sông, ngòi, kênh rạch, ao hồ và đầm lầy nội địa.

• Các loài cá đồng: Cá lóc, cá trê, cá rô, cá lăng.
• Các loài tôm, cua nước ngọt và nhuyễn thể như trai, hến.

3. Nguồn lợi thủy sản nước lợ

Nằm ở các vùng cửa sông, đầm phá, nơi giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn. Đây là vùng có năng suất sinh học cao nhất, là “vườn ươm” cho nhiều loài hải sản trước khi chúng di cư ra biển khơi.

Vai trò chiến lược của nguồn lợi thủy sản

Khi đã hiểu nguồn lợi thủy sản là gì, chúng ta cần nhận thức được tầm quan trọng không thể thay thế của chúng đối với nhân loại.

1. Trụ cột của an ninh lương thực

Thủy sản cung cấp khoảng 20% lượng protein động vật trung bình trên toàn cầu. Đối với các quốc gia đang phát triển và cộng đồng ven biển, con số này có thể lên tới 50% hoặc cao hơn. Đây là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp các axit béo thiết yếu và vi chất mà cây trồng trên cạn khó có thể thay thế hoàn hảo.

2. Đóng góp kinh tế và kim ngạch xuất khẩu

Ngành khai thác và nuôi trồng thủy sản tạo ra giá trị hàng trăm tỷ đô la mỗi năm. Tại Việt Nam, thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp đáng kể vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và mang về nguồn ngoại tệ lớn thông qua các mặt hàng xuất khẩu chủ lực.

3. Giải quyết việc làm và ổn định xã hội

Hàng triệu lao động trực tiếp tham gia vào các hoạt động đánh bắt trên biển và sông ngòi. Bên cạnh đó là mạng lưới lao động gián tiếp trong các ngành chế biến, đóng tàu, dịch vụ hậu cần và thương mại. Nguồn lợi thủy sản chính là “phao cứu sinh” cho sinh kế của người dân vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

4. Giá trị văn hóa và du lịch

Các rạn san hô, các loài cá cảnh biển hay những lễ hội truyền thống liên quan đến nghề cá (như lễ hội Nghinh Ông) tạo nên sức hút du lịch to lớn. Nguồn lợi thủy sản đóng góp vào việc bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương và thúc đẩy du lịch sinh thái bền vững.

Thực trạng nguồn lợi thủy sản hiện nay: Những hồi chuông cảnh báo

Mặc dù có vai trò quan trọng, tài nguyên này đang đứng trước những đe dọa nghiêm trọng chưa từng có.

1. Khai thác quá mức và tận diệt

Sản lượng đánh bắt tự nhiên ở nhiều vùng biển đã vượt ngưỡng phục hồi sinh học. Việc sử dụng các phương tiện mang tính hủy diệt như:

• Xung điện, chất độc, chất nổ.
• Lưới mắt nhỏ, lưới kéo tầng đáy làm phá hủy rạn san hô và thu hoạch cả cá con (cá phân).
• Đánh bắt bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

2. Ô nhiễm môi trường nước

Rác thải nhựa đại dương, nước thải công nghiệp và dư lượng phân bón từ nông nghiệp đổ ra sông biển đang làm suy thoái môi trường sống. Các hiện tượng như thủy triều đỏ hay vùng chết (thiếu oxy) khiến nguồn lợi thủy sản bị suy giảm nhanh chóng.

3. Biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn

Nước biển dâng và sự nóng lên toàn cầu làm thay đổi dòng hải lưu, axit hóa đại dương khiến các rạn san hô bị tẩy trắng và làm rối loạn chu kỳ sinh sản của các loài thủy sinh. Hiện tượng xâm nhập mặn vào sâu nội đồng cũng tiêu diệt nhiều loài thủy sản nước ngọt bản địa.

Giải pháp bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững

Để trả lời cho tương lai của câu hỏi nguồn lợi thủy sản là gì, chúng ta cần những hành động quyết liệt và đồng bộ.

1. Thiết lập và quản lý các khu bảo tồn biển

Việc thành lập các khu bảo tồn biển (MPA) là cách hiệu quả nhất để giữ gìn đa dạng sinh học. Tại đây, các hoạt động khai thác bị cấm hoặc hạn chế nghiêm ngặt, tạo điều kiện cho các loài sinh vật sinh sôi, từ đó tràn ra các vùng lân cận để ngư dân đánh bắt.

2. Thực hiện nghiêm chỉnh Luật Thủy sản và các quy định quốc tế

• Áp dụng hạn ngạch đánh bắt và quy định về mùa cấm, vùng cấm khai thác.
• Kiểm soát chặt chẽ kích thước mắt lưới và các công cụ khai thác.
• Đẩy mạnh công tác chống khai thác IUU để bảo vệ uy tín ngành thủy sản trên trường quốc tế.

3. Tái tạo nguồn lợi thông qua thả giống nhân tạo

Hàng năm, các cơ quan chức năng và cộng đồng cần tổ chức thả hàng triệu cá giống, tôm giống ra môi trường tự nhiên. Đây là hành động bù đắp lại những tổn thất do khai thác và giúp phục hồi mật độ quần thể các loài thủy sinh.

4. Phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững

Giảm bớt áp lực khai thác tự nhiên bằng cách chuyển dịch sang nuôi trồng công nghệ cao, nuôi biển bền vững. Việc sử dụng thức ăn sinh học và quản lý nước thải tốt trong nuôi trồng sẽ giúp cung cấp thực phẩm mà không gây hại đến nguồn lợi tự nhiên.

5. Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý dựa vào cộng đồng

Ngư dân chính là những người gần gũi nhất với tài nguyên. Khi họ hiểu rõ nguồn lợi thủy sản là gì và tại sao phải bảo vệ nó, họ sẽ trở thành những “người gác đền” đắc lực nhất. Các mô hình đồng quản lý (nhà nước và người dân cùng quản lý) đã chứng minh được hiệu quả vượt trội trong việc ngăn chặn đánh bắt tận diệt.

Mối quan hệ giữa đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản

Một hệ sinh thái đa dạng là nền tảng của một nguồn lợi dồi dào.

• Sự cộng sinh: Rừng ngập mặn cung cấp chất dinh dưỡng và nơi ẩn nấp cho tôm cá con. Khi rừng bị phá, sản lượng đánh bắt ngoài khơi cũng sụt giảm.
• Chuỗi thức ăn: Sự biến mất của một loài cá nhỏ có thể kéo theo sự sụt giảm của các loài cá lớn có giá trị kinh tế cao hơn.
• Tính thích nghi: Hệ sinh thái đa dạng giúp nguồn lợi thủy sản có khả năng chống chịu tốt hơn trước dịch bệnh và các cú sốc môi trường.

Nguồn lợi thủy sản trong kỷ nguyên kinh tế xanh

Ngày nay, nguồn lợi thủy sản không chỉ được nhìn nhận như món hàng để bán, mà còn là một phần của kinh tế xanh (Blue Economy).

• Hấp thụ Carbon: Các cánh đồng cỏ biển và rừng ngập mặn có khả năng hấp thụ Carbon cao gấp nhiều lần rừng trên cạn, giúp giảm thiểu biến đổi khí hậu.
• Dược liệu và công nghệ sinh học: Nhiều loài thủy sinh cung cấp các hợp chất quý cho ngành y dược và mỹ phẩm.
• Kinh tế tuần hoàn: Việc sử dụng phế phẩm thủy sản (vỏ tôm, da cá) để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng là xu hướng mới nhằm giảm thiểu lãng phí tài nguyên.

Các câu hỏi thường gặp về nguồn lợi thủy sản

Nguồn lợi thủy sản có phải là tài nguyên vô tận không?

Hoàn toàn không. Mặc dù thủy sản là tài nguyên có khả năng tái tạo, nhưng nếu tốc độ khai thác nhanh hơn tốc độ sinh sản, nguồn lợi sẽ bị cạn kiệt và có nguy cơ tuyệt chủng.

Đánh bắt cá bằng điện ảnh hưởng thế nào đến nguồn lợi?

Xung điện không chỉ tiêu diệt cá lớn mà còn làm chết tất cả các sinh vật nhỏ, trứng cá và phá hủy hệ sinh vật đáy. Những con cá không chết cũng bị mất khả năng sinh sản, dẫn đến sự hủy diệt dây chuyền đối với nguồn lợi thủy sản trong khu vực.

Tại sao phải quy định kích thước mắt lưới?

Quy định này nhằm mục đích để những con cá nhỏ (cá chưa trưởng thành) có thể lọt qua lưới, tiếp tục sống và sinh sản ít nhất một lần trong đời, đảm bảo duy trì quần thể cho mùa sau.

Làm thế nào người tiêu dùng có thể góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản?

Người tiêu dùng có thể chọn mua các sản phẩm thủy sản có chứng nhận bền vững (như MSC, ASC), không mua hoặc tiêu thụ các loài cá đang trong mùa sinh sản hoặc cá có kích thước quá nhỏ (cá non).

Kết luận

Tổng kết lại, hiểu được nguồn lợi thủy sản là gì chính là bước đầu tiên trong hành trình bảo vệ trái tim xanh của hành tinh. Nguồn lợi thủy sản không chỉ là tài sản cá nhân của người đánh bắt, mà là di sản của quốc gia và nhân loại.

Việc khai thác phải đi đôi với bảo tồn, phát triển kinh tế phải gắn liền với bảo vệ môi trường. Chỉ khi chúng ta đối xử với nguồn lợi thủy sản bằng sự tôn trọng và trách nhiệm, chúng ta mới có thể đảm bảo rằng thế hệ con cháu tương lai vẫn còn được thừa hưởng sự giàu có và đa dạng từ sông ngòi và biển cả.

Hãy cùng hành động để mỗi con sông, mỗi vùng biển luôn tràn đầy sức sống, góp phần vào sự thịnh vượng bền vững của đất nước.

Nếu bạn thấy bài viết hữu ích, đừng quên chia sẻ để nhiều người cùng biết. Theo dõi Fanpage Facebook của chúng tôi để cập nhật những thông tin mới nhất.

XEM THÊM:

• Vai trò của thủy sản đối với kinh tế, xã hội và môi trường